كتاب «دده قورقود» يا «ددم قورقود» عنوان كتابي كهن و تاريخي از ادبيات تركي است و کهنترين کتاب از ادبيات آذربايجان به شمار می رود. صورت مكتوب آن مربوط به هزاره گذشته است اما صورت شفاهي آن به قبل از ميلاد مي رسد. در واقع «دده قورقود» نام شخص نقش اول کتاب است. او عارف و حکيمی ژرف انديش و تيزبين است که زمان در او محو شده است و فردا را در آينه دل خود می بيند. مشکلات مردم را حل كرده اختلافات و گره ها به دست او باز می شود. مردم به هر چه دده قورقود می گويد ، گوش فرا داده او را امين خود می دانند. قورقود ، شخصيتی پيغمبرگونه مانند زرتشت و لقمان حکيم دارد و همگان او را پدر قوم خود می دانند. برای همين او را «دده قورقود» يا «آتا قورقود» خطاب می کنند ، چنانچه مطلع کتاب چنين می آغازد: «محمد پيغمبرين زامانينا ياخين بايات بويوندا قورقود آتا دئييلن بير کيشی وار ايدی». گويش او اوغوزي بوده به گويش كنوني آذربايجان نزديكتر است. اولين نسخه استنساخ شده از آن مربوط به سال 446 ق. است اما بعضي داستانهاي آن مربوط به ادبيات فولكولوريك هزاره هاي گذشته آذربايجان است. اکنون سه نسخه خطی از اين کتاب موجود است. نسخه درسدن ، نسخه برلين و نسخه واتيکان. به قول ك. حسنوف سفير سابق آذربايجان در ايران: «دده قورقود ديگر متعلق به قوم خالق آن نيست بلكه به تمام بشريت تعلق دارد. دده قورقود تصويري از گذشته بشري است»

اين كتاب داراي 12 داستان (بوْي) و يك مقدمه است. داستانها مربوط به سلحشوريها و دلاوريهاي ايل اوغوز است و در همه اين سلحشوريها ، اهداف خيرخواهانه داشته و مسائل انساني و ادبي رعايت مي گردد. اين داستانها حماسي است و در آن كينه و عداوت شخصي رؤيت نمي شود. اين حماسه ها براي ترويج دين و اخلاق است. در اين داستانها به وفور مي توان وطن پروري ، مهمان دوستي ، علاقه فرزند و مادر ، حرمت زنان ، دلاوريهاي زنان آذربايجان ، نفرت از دشمن ، دفاع از ناموس ، مردانگي و ساير مسائل اخلاقي را در ميان تركها ديد. متن دده قورقود هم منظوم است (200 بيت ، 3/1 كتاب) و هم منثور(3/2 كتاب).

تا اوايل سده 19 ميلادي هنوز كسي با كتابي به نام «دده قورقود» آشنا نبود. اولين بار در سال 1813 بود كه دانشمند توركولوگ آلماني به نام Von Diez با چاپ حكايتي از آن به نام «تپه گؤز» اين كتاب را به جهانيان معرفي نمود. اين كتاب يک قرن بعد در ترکيه به همت مرحوم رفعت به چاپ رسيد(1916). سپس در سال 1936 آراسلی در آذربايجان آن را مننتشر نمود. در سال 1980 نيز در ايران توسط استاد محمدعلي فرزانه چاپ گرديد. پس از ديس آلمانی دانشمندان بزرگي از اروپا ، شوروي سابق و تركيه تحقيقاتي در اين مورد انجام داده و كتاب دده قورقود را گسترده تر و مستحكمتر كردند. در اين دو قرن (2003ـ1813) از دانشمندان برجسته زير در دده قورقودشناسی مي توان نام برد: بارتولد ، بوراتاو ، اورخان شائيق گؤك ياي ، معلم رفعت ، جاهيد اؤز تئللي ، آراسلي ، محرم ارگين ، ايز بوداق ، عدنان ارزي ، ائتور روسسی ، محمدعلی فرزانه ، حسين محمدزاده صديق. سبک و سياق اين دانشمندان در شناساندن دده قورقود با هم متفاوت بوده است و ارزش هر کدام در جايگاه خود محفوظ است.