داستان تازگی مواریث فرهنگی وتمدنی آذربایجان پایانی ندارد. میراثی ارزشمند که ماحصل دستاوردهای تمدنی نیاکان ما بوده و اکنون در قالب بناهایی با ارزش های ملی و جهانی در مترصد معرفی تمدن کهن ایران به جهانیان هستند.

شاید از همین رو باشد که یونسکو به تازگی سال۲۰۰۸ را سال «رصد خانه مراغه» اعلام کرد. سالی که با این انتخاب می تواند به شایستگی با برنامه ریزی هدفمند، پتانسیل های توریستی مراغه را معرفی کرده و بر ارزش های فرهنگی این خطه کهن مهر تأیید بگذارد.

رئيس مركز پژوهشى اختر فيزيك مراغه با تأیید این خبر اعلام کرده که با اختصاص اعتبارهاى لازم بخش هاى تاريخى و همجوار اين رصدخانه احياء مى شود. عجبشيرى زاده بابيان اين كه اقدامات اوليه براى احياى محوطه تاريخى رصدخانه انجام شده، اضافه كرده است كه در زمان حاضر نقشه بازسازى محوطه رصدخانه تهيه شده كه در صورت اجراى اين طرح از حمايت هاى بين المللى نيز براى احياى اين رصدخانه مى توانيم بهره مند شويم که در صورت اجراى اين طرح علاوه بر احياى بناى رصدخانه، مركز تحقيقات نجوم جديدى نيز در اين محوطه ايجاد مى شود.

رصدخانه مراغه رصدخانه‌ای بود که در دوره هلاکو خان زیر نظر خواجه نصیرطوسی در شهر مراغه ساخته شد. این رصدخانه روی تپه‌ای در غرب مراغه قرار داشته است و امروز تنها پی‌های بخش‌های مختلف و بخشی از سدس سنگی آن باقی مانده است. در سال‌های اخیر گنبدی برای محافظت از بقایای این بنا بر روی بخشی از آن ساخته شده است.بنای این رصدخانه در سال ۶۵۷ هجری به سفارش نصیرالدین طوسی و به فرمان هلاکو، نوه چنگیزخان مغول، آغاز شد.

هلاکو برای نگهداری این سازمان پژوهشی موقوفه‌های ویژه‌ای در نظر گرفت. کتابخانه‌ای شامل ۴۰۰ هزار جلد کتاب و ابزارهای اخترشناسی، از جمله ذات الربع دیواری به شعاع ۴۳۰ سانتی‌متر، کره‌های ذات الحلق، حلقه انقلابی، حلقه اعتدالی و حلقه سموت نیز فراهم شد. در همین جا بود که زیج ایلخانی به سال ۶۷۰ هجری فراهم شد.

تحقیقات نشان داده که رصدخانه مراغه فقط مخصوص رصد ستارگان نبود، بلکه یک سازمان علمی گسترده بود که بیش‌تر شاخه‌های دانش درس داده می‌شد و مشهورترین دانشمندان آن عصر، از جمله قطب‌الدین شیرازی، کاشف علت اصلی تشکیل رنگین کمان، در آن‌جا جمع شده بودند. به علاوه چون در آن زمان ارتباط علمی چین و ایران به علت استیلای مغولان بر هر دو سرزمین برقرار شده بود، دانشمندان چینی، از جمله فردی به نام فائو مون‌جی، در این مرکز فعالت داشتند. همچنین، فیلسوف و فرهنگ‌نامه نویس مسیحی، ابن‌العبری، در رصدخانه مراغه به درس دادن کتاب‌های اصول اقلیدوس و المجسطی بطلمیوس مشغول بودند. رصدخانه مراغه مهمترين اثر تاريخى و جهانى اين شهر محسوب مى شود كه در نوع خود در گذشته، كامل ترين و مهمترين بنا در زمينه نجوم لحاظ شده كه پيش از اختراع تلسكوپ در جهان و در قرن هفتم هجرى قمرى توسط خواجه نصيرالدين طوسى پايه گذارى شد.

تحقيقات نشان مى دهد كه پيش از رصدخانه كپرنيك آلمان، رصدخانه اى به عظمت رصدخانه مراغه وجود نداشته و رصدخانه هايى در هند نيز در قرن دوازدهم ميلادى بر مبناى اين رصدخانه ساماندهى شده است.

این داده های تاریخی در خصوص رصدخانه مراغه آنجا اهمیت مضاعف می یابد که موقعیت گردشگری و جغرافیایی مراغه با توجه به نقش این شهرستان در شمال غرب بازخوانی شود تا بتوان در همین خصوص برنامه ریزی مناسبی را پیاده کرد.

پيوند تاريخ و طبيعت، باغ موزه ،مزارع سرسبز دامنه هاي سمند، ديار سهند و كوهستان، شهر برج هاي تاريخي، دياري برخوردار از روستاهاي شگفت و اعجاب انگيز، شهر رصد خانه بزرگ جهان، دربرگيرنده بزرگ ترين مناطق فسيلي جهان، منطقه اي كه مبدأ شكل گيري نخستين نصف النهار جهان بوده است، آن جا كه نخستين سكوسنگاه ها و معابد بشري شكل گرفته اند، آيا اين همه زيبايي هاي شهري است كه روزگاري محوريت فرات تا هرات را برعهده داشته است.

چشم اندازهاي زيبا و منحصر به فرد دامنه هاي جنوبي سهند و هواي مطبوع و روح افزاي حاشيه سد علويان، سالانه هزاران گردشگر داخلي و خارجي را روانه مراغه مي كند. گنبد سرخ ، گنبد كبود و مدور، قلعه هاي باستاني، خانه هاي تاريخي، رصد خانه مراغه و ده ها اثر تاريخي و طبيعي از ديدني هاي اين شهراست.

از این گذشته فسیل های منطقه فسیلی مراغه قدمت هفت میلیون ساله این منطقه را به عنوان نخستین اثر ملی، طبیعی و فسیلی ایران بازگو می كنند.

این منطقه یكی از غنی ترین مناطق فسیلی جهان بوده و در آخرین مطالعات صورت گرفته فسیل های اجداد ماموت، زرافه و آهو در این منطقه كشف شده است.لایه های فسیلی موجود در مراغه مربوط به اواخر دوران سنوزوئیك زمین شناسی یعنی چهار تا هفت میلیون سال قبل هستند كه با انجام كاوش های علمی می توان اطلاعات بسیار دقیقی را از زندگی جانوران عظیم الجثه در این منطقه به دست آورد.

منطقه فسیلی مراغه به دلیل دارا بودن فسیل ماستادون و ماموت ها (فسیل های ما قبل تاریخ) دارای شهرت جهانی بوده و هم اكنون مورد حفاظت ویژه سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد.

منطقه فسیلی مراغه به عنوان نخستین اثر ملی، طبیعی و فسیلی ایران از بالاترین رده های حفاظتی سازمان محیط زیست است.


همه این جاذبه ها و تجمیع زیبایی های تاریخی و طبیعی ما را بر آن می دارد که به مراغه به چشم یک منطقه نمونه گردشگری نگاه کنیم، منطقه ای که بی شک با اعلام یونسکو مبنی بر انتخاب سال 2008 به عنوان سال رصدخانه مراغه می تواند گردشگران فراوانی را روانه این شهر تاریخی کند.